Đưa hơi thở cuộc sống vào trang viết trẻ - Vĩnh Thông

Ở Việt Nam hiện nay, những người sáng tác trẻ là lực lượng đông đảo, giàu tiềm lực và đóng góp không nhỏ cho văn chương đương đại. Thế mạnh của giới trẻ là tìm tòi và thể nghiệm bút pháp mới với tư duy mới. Tác phẩm của họ là những trải nghiệm của tuổi trẻ, những nghĩ suy về cuộc sống, những xúc cảm tươi mới và chân thật. Song, có một thực tế không thể phủ nhận, đó là dù có rất nhiều sách văn học bán chạy trên thị trường, nhưng dường như văn học trẻ còn thiếu vắng những tác phẩm có tác động đến xã hội, khiến người đọc phải trăn trở về cuộc sống hôm nay.

Một bộ phận các tác giả trẻ muốn lựa chọn cho mình hướng đi “an toàn”, nghĩa là họ chưa sẵn sàng dấn thân, nhập cuộc vào đời sống thực tế đang diễn ra trước mắt. Không ít người lấy lý do mình còn trẻ, để tránh những đề tài có chiều sâu hay ý nghĩa lớn, chỉ viết những tác phẩm nhẹ nhàng phục vụ nhu cầu giải trí của bạn đọc.

Dẫu biết rằng khi mới cầm bút, ai cũng bắt đầu từ những đề tài gần gũi như trường lớp, bạn bè, tình yêu… Tuy vậy qua thời gian, với độ chín dần của tư duy, chúng ta không thể cứ tiếp tục lặp đi lặp lại những đề tài quen thuộc. Xã hội liên tục đổi thay từng ngày, nhiều vấn đề mới xuất hiện giống như những mảnh đất mới đang chờ người khai phá, nhưng thật sự không nhiều người bắt tay vào công cuộc ấy. Trong khi đó, sáng tạo trong văn thơ tất nhiên không giẫm lên lối mòn mà người trước đã qua, đồng thời cũng không lặp lại chính mình. Điều nầy đòi hỏi người viết cần không ngừng làm mới trang viết và không thể dùng từ “trẻ” để biện hộ cho bản thân.

Ý thức trách nhiệm là điều quan trọng mà người cầm bút cần suy gẫm. Chúng ta là văn nghệ sĩ và cũng là công dân. Chúng ta không phải là người chỉ dựa vào thị hiếu của độc giả để mưu sinh, mà còn có trách nhiệm với cộng đồng, với những người đang sống xung quanh, với những điều đang xảy ra. Nói đến hai chữ “trách nhiệm”, xin đừng nghĩ điều gì to tát, trách nhiệm có thể bắt nguồn từ những đóng góp rất giản đơn. Ngay cả cô lao công hay bác bảo vệ cũng có trách nhiệm riêng với xã hội, thì văn nghệ sĩ tại sao không? Một trong những cách mà người cầm bút thể hiện trách nhiệm là mở rộng khả năng trải nghiệm và suy tư của độc giả, góp phần định hướng và nâng tầm họ. Người viết không thể bắt ép người đọc phải chọn lựa nội dung gì, nhưng qua trang viết của mình, chúng ta có thể đưa góc nhìn và tư duy của họ đến những chân trời mới.

Gần đây, Cuộc thi Truyện ngắn Đồng bằng sông Cửu Long năm 2015 có hiện tượng trùng hợp khá thú vị, đó là xuất hiện nhiều tác phẩm liên quan đến chủ đề “ly nông ly hương” và tác giả đa phần là những cây viết trẻ. Đối với nông dân, rời bỏ mảnh ruộng là điều đầy nuối tiếc, nhưng càng đau hơn khi vì cơm áo, họ phải bỏ xứ ra đi. Trong các tác phẩm đó có những chi tiết đáng nhớ, chẳng hạn những ngôi nhà quanh năm đóng cửa, nhện giăng đầy, chủ nhà chỉ về dọn dẹp trong vài ngày Tết rồi lại đóng cửa ra đi. Đề tài nầy không phải quá mới lạ, nhưng có lẽ lần đầu tiên xuất hiện ồ ạt trong một cuộc thi, như một sự “bùng nổ”. Phải chăng, những người cầm bút càng lúc càng thấm thía khi nhận thấy những người “ly nông ly hương” ở làng xóm mình mỗi lúc một nhiều hơn?

Như vậy, cũng với mảng đề tài quen thuộc là thân phận người Nam Bộ, nhưng nếu anh chị đi trước khai thác về những bạn thương hồ bỏ ghe lên bờ sống, những người nuôi vịt chạy đồng rày đây mai đó… thì giờ đây thế hệ trẻ ở thời đại công nghiệp viết về những nông dân bỏ nghề và bỏ quê trước hoàn cảnh xã hội công nghiệp hóa, rõ ràng đề tài hừng hực hơi thở cuộc sống. Các tác giả đã thể hiện trăn trở của mình trước những đổi thay từ cộng đồng, đau chung nỗi đau của cộng đồng, sống có trách nhiệm với cộng đồng. Điều đó được họ thể hiện qua từng trang viết.

Trở lại với Sài Gòn, chúng ta từng đọc, từng đồng cảm, thậm chí rơi nước mắt với bao phận người trên đường phố mà báo chí phản ánh. Thế nhưng, họ đứng đâu trong tác phẩm của chúng ta? Có bao giờ chúng ta nghĩ rằng sẽ đưa những mảnh đời muôn vẻ ấy vào tác phẩm? Cần nhớ rằng, con người trong văn chương không phải cá thể lẻ loi giữa trời đất, mà là con người hiện hữu cùng các quan hệ với thế giới xung quanh, con người giữa xã hội và con người trong dòng chảy thời đại.

Bên cạnh đó, đưa hơi thở cuộc sống vào trang viết, không chỉ có những phận người, mà còn có văn hóa bản địa. Nguyễn Ngọc Tư có những tác phẩm không nhắc tới Cà Mau, nhưng người đọc vẫn nhận ra miền thăm thẳm cuối trời, nơi có canh chua nấu trái bần, nơi có ao nước chua lét vị phèn… Hoặc khi đọc Võ Diệu Thanh, độc giả không chỉ biết một câu chuyện, mà còn biết nhiều thông tin thú vị như ngải nấu bún cá thế nào, nghề nhuộm vải bằng trái mặc nưa ra sao… Những người viết trẻ chúng ta ngày nay còn thiếu vắng điều đó.

Một tác phẩm văn chương ngoài nội dung chính, còn biết bao điều thú vị khác mà tác giả muốn chia sẻ với bạn đọc. Văn hóa bản địa không chỉ là chất liệu “đẩy đưa” cho nội dung chính, góp phần tô đậm không gian trong tác phẩm, mà sâu hơn còn tác động vào cách mà con người cảm nhận thế giới. Trang viết của chúng ta hôm nay cần lắm “cái nền” văn hóa bản địa, đó có thể là không gian đô thị Sài Gòn hay nông thôn Nam Bộ nói chung, hoặc bất cứ nơi nào mà bạn sinh sống hay yêu quý.

Cuối cùng, quá trình tương tác giữa người viết và người đọc hiện nay còn khó khăn. Bởi, trong khi người viết tìm tòi cái mới thì người đọc cũng cần có trình độ cảm thụ tương ứng. Tuy nhiên, không ít bạn đọc trẻ hiện nay thích những tác phẩm có nội dung đơn giản, cách viết dễ hiểu, không cần tư duy nhiều. Đành rằng giải trí là một trong những chức năng của nghệ thuật, và độc giả không sai khi đọc văn chương để giải trí, nhưng đó chưa phải ý nghĩa rốt ráo. Do đó đối với tác giả, mặc dù nhu cầu của độc giả phần nào chi phối ngòi bút, nhưng điều đó không có nghĩa tác giả hoàn toàn lệ thuộc độc giả. Người viết cần thể hiện bản lãnh cá nhân để có thể gợi mở, định hướng, đào sâu… những thông điệp ý nghĩa cho người đọc.

Chúng tôi quan niệm rằng, giá trị tác phẩm không chỉ ở lúc trực tiếp thưởng thức, mà sau đó nó đọng lại điều gì trong độc giả, gởi gắm thông điệp hay ý nghĩa gì và tác động như thế nào đến tâm hồn người đọc. Bởi thế, người viết trẻ cần nỗ lực làm mới trang viết của mình thông qua việc tìm tòi và khai thác những đề tài mới, quan sát những điều quen thuộc với góc nhìn mới, xây dựng tác phẩm với bút pháp mới… Qua đó, mỗi trang văn là một trang đời mà người đọc có thể tìm thấy và trân trọng thêm những giá trị của cuộc sống. 

VĨNH THÔNG

(Bài tham luận tại Hội nghị Những người viết văn trẻ TP. HCM 
lần IV, ngày 21/6/2017 & đăng trên Báo Văn nghệ, số 32, 2017)