Thổ Địa - Thần Tài: Một góc nhìn - Vĩnh Thông

Thờ cúng Ông Địa - Thần Tài là tập tục có xuất xứ từ Nam Bộ, về sau ảnh hưởng lan tỏa đến các vùng miền khác và phổ biến khắp Việt Nam. Ông Địa được xem là vị thần trông coi khu đất nơi ngôi nhà của gia chủ đang tọa lạc. Thần Tài dược xem là vị thần phò hộ tài lộc và may mắn trong làm ăn mua bán. Hai vị thần thường được thờ chung trong một tran thờ đặt trên nền nhà, bên trong có hai pho tượng. Tượng Ông Địa là cụ già mập mạp, bụng phệ, miệng vui cười, mặc trang phục bình dân và để hở ngực, đầu vấn khăn. Tượng Thần Tài là cụ già râu dài và bạc, mặc quan phục nghiêm trang, đầu đội mão, tay cầm thỏi vàng. Quá trình hình thành và biến đổi của tín ngưỡng nầy khá phức tạp, liên quan đến quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa Việt - Hoa ở Nam Bộ.

Thần đất đai và thần tài lộc của người Hoa

Thực ra trong văn hóa Trung Hoa, quan niệm về các dạng thức của thần đất đai và thần tài lộc rất đa dạng. Bởi lẽ, văn hóa Trung Hóa là sự thu dung nhiều truyền thống văn hóa khác nhau trong suốt chiều dài lịch sử, cho nên mỗi khía cạnh đều có những khác biệt tùy theo từng cộng đồng. Có nhiều vị thần khác danh xưng nhưng lại có cùng chức năng, hoặc có trường hợp một thần hiệu cụ thể nhưng được giải thích theo nhiều cách khác nhau. Các dạng thức của thần đất đai và thần tài lộc cũng thế.

Về thần đất đai, có thể liệt kê một số danh xưng tiêu biểu như:

- Xã Thần là danh hiệu dành cho thần đất đai, thường đi đôi với Tắc Thần là thần ngũ cốc, từ đó từ “xã tắc” được hiểu là quốc gia.

- Thổ Địa hay Thổ Công là những vị thần quản lý một khu đất nhỏ.

- Hậu Thổ cũng là một dạng thần đất. Có quan niệm cho rằng, Hậu Thổ chính là Địa Mẫu, vị thần đất mẹ trong văn hóa Trung Hoa, cai quản mặt đất rộng lớn. Ở trường hợp nầy, Hậu Thổ đối xứng với Hoàng Thiên. Tuy nhiên, có ý kiến giải thích Hậu Thổ là vị thần trông coi khu đất tại các phần mộ.

- Phước Đức Chánh Thần là mỹ danh dành cho các vị thần bảo hộ nói chung. Vị thần nầy cũng được đồng hóa với Xã Thần, Thổ Thần, Thổ Địa, Thổ Công, Thổ Địa Công…

- Ngũ Phương Ngũ Thổ Long Thần là năm vị thần đất khu vực gia cư. Đông phương, hành Kim, thờ Môn Thần (thần cửa). Tây phương, hành Mộc, thờ Hộ Thần (thần nhà). Nam phương, hành Hỏa, thờ Táo Thần (thần bếp). Trung Phương, hành Thổ, thờ Thổ Thần (thần đất). Bắc phương, hành Thủy, thờ Tỉnh Thần (thần giếng).

Về thần tài lộc, một số thần hiệu thường được biết đến như:

- Tài Bạch Tinh Quân là tinh tú trên trời, được xem như vị thần mang chức năng tài lộc.

- Phước Đức Chánh Thần vừa trình bày bên trên, còn được xem là vị thần có công năng ban phát tài lộc.

- Tiền Hậu Địa Chủ Tài Thần là sự kết hợp giữa dạng thức của thần đất đai và thần tài lộc, như trong danh xưng đã thể hiện rất rõ, vừa có yếu tố “Địa Chủ” vừa có yếu tố “Tài Thần”. Thần hiệu nầy còn được gọi ngắn gọn là Địa Chủ Tài Thần hoặc Địa Chủ Gia.

Liệt kê bấy nhiêu đủ thấy sự phức tạp trong quan niệm về thần đất đai và thần tài lộc của văn hóa Trung Hoa. Theo quy luật Ngũ hành tương sanh, do Thổ sanh Kim nên thần đất đai nói chung được người Trung Hoa xem là có chức năng ban phát tài lộc. Tuy nhiên, đó là cách giải thích mang tính triết lý, được lý giải bởi tầng lớp thượng lưu, còn dân gian thì quan niệm đơn giản hơn. Trong văn hóa nông nghiệp, đất đai là nơi sanh trưởng và nuôi dưỡng cho cây trồng và vật nuôi, từ đó đem lại sự thịnh vượng cho người nông dân. (Biểu tượng Xã Thần - Tắc Thần thể hiện rõ quan niệm về mối quan hệ giữa đất đai và ngũ cốc). Do vậy, các vị thần đất đai được cho là có chức năng “chiêu tài” - mang đến tài lộc cho con người. Vì vậy, thần đất đai có thêm vai trò là thần tài lộc. Nói cách khác, Thổ Địa của người Hoa cũng chính là Thần Tài.

Hình tượng Ông Địa - Thần Tài ở Nam Bộ

Văn hóa Việt có nhiều dạng thức thần đất đai với các danh hiệu khác nhau như Thổ Địa, Thổ Thần, Thổ Công, Ông Địa… Trong đó, hình tượng Ông Địa ở phương Nam đã đưa quan niệm Thổ Thần trừu tượng thành một hình ảnh cụ thể và mang đậm chất Nam Bộ.

Thế kỷ XVII, người Hoa di cư đến Nam Bộ Việt Nam. Khi ấy, trong văn hóa Việt đã có thần đất đai, còn trong văn hóa Hoa thì thần đất đai cũng là thần tài lộc. Do đó, người Việt đã đón nhận hình tượng Thổ Địa của người Hoa, nhưng chỉ tiếp nhận chức năng thần tài lộc của vị thần ấy. Đi vào văn hóa Việt là hình ảnh ông cụ râu dài và bạc, mặc quan phục, đầu đội mão, tay cầm thỏi vàng… nhưng hình ảnh nầy được người Việt gọi là Thần Tài, chứ không phải Thổ Địa như nguyên bản của vị thần ấy. Song song đó, người Việt tiếp tục giữ lại hình tượng Ông Địa của mình, không đồng hóa hai vị thần. Ông Địa của người Việt được đặt ngồi cạnh Thần Tài mà nguyên mẫu là Thổ Địa của người Hoa.

Sau khi người Việt và người Hoa kết hợp tạo nên “bộ đôi” Ông Địa - Thần Tài đầy độc đáo ở Nam Bộ, họ tiếp tục ảnh hưởng lẫn nhau trong hình thức thờ cúng. Người Hoa chịu ảnh hưởng từ người Việt trong việc cúng Ông Địa bằng những vật phẩm như trái cây, cà phê, thuốc lá, thậm chí cá lóc nướng trui… Ngược lại, người Hoa cho rằng Thổ Thần thích ăn tỏi, nên khi cúng Ông Địa họ vẫn giữ tập tục cúng tỏi, điều nầy được người Việt tiếp nhận. Ngoài ra, tran thờ Ông Địa - Thần Tài của người Hoa còn có thêm bài vị hoặc tranh kiếng có viết thần hiệu bằng chữ Hán với nội dung “Ngũ Phương Ngũ Thổ Long Thần - Tiền Hậu Địa Chủ Tài Thần”. Hình thức nầy ảnh hưởng mạnh sang người Việt.

Tuy có nhiều ảnh hưởng qua lại, nhưng hai tộc người vẫn có những khác biệt trong nhận thức về Ông Địa - Thần Tài. Nếu người Việt thường khấn vái Ông Địa nhiều hơn, thì người Hoa lại có phần xem trọng Thần Tài hơn. Người Hoa có tập tục cúng Thần Tài với lễ vật đơn giản vào mùng 2 và 16 âm lịch hằng tháng, hoặc vào mùng 10 âm lịch suốt năm tháng từ tháng Giêng đến tháng Năm hằng năm.

Vào mùng 9 tháng Giêng âm lịch, người Hoa làm lễ vía Ngọc Hoàng, sang hôm sau mùng 10 thì họ làm lễ vía Thổ Địa. Dân gian có câu: “Mùng 9 vía trời, mùng 10 vía đất.” Tuy nhiên, do người Việt chỉ tiếp nhận vai trò thần tài lộc trong hình ảnh Thổ Địa của người Hoa, nên ngày nầy được họ gọi là vía Thần Tài (nghiêng về tính chất tài thần), chứ không gọi là vía Thổ Địa (nghiêng về tính chất thổ thần). Trong khi đó, người Triều Châu cư trú đông đảo ở Tây Nam Bộ gọi mùng 10 tháng Giêng là vía Địa Chủ Gia.

Góp thêm một góc nhìn

Đến nay, nhiều công trình nghiên cứu đã phân tích sự khác nhau giữa các dạng thức thần đất đai và thần tài lộc của người Hoa. Các nhà nghiên cứu cố gắng tách bạch các danh hiệu với nhau, để mỗi vị thần có nguồn gốc, đặc điểm, vai trò… riêng biệt. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng công việc nầy không cần thiết, vì trên thực tế người Hoa cũng không có sự phân biệt rạch ròi giữa các vị thần.

Có lần, chúng tôi khảo sát thực tế tại miếu Quan Đế, xã Mỹ Đức, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang. Trong miếu, bàn thờ Phước Đức Chánh Thần nằm bên trái so với bàn thờ vị thần chính của miếu là Quan Đế. Trên bàn thờ, tượng Phước Đức Chánh Thần là một cụ già râu bạc dài tới ngực, mặc áo choàng và đội mão đều màu vàng. Tuy nhiên, đáng chú ý là trên bàn thờ ấy có thêm hai cặp tượng (bốn pho tượng) Thổ Địa và Thần Tài theo phong cách của người Việt với kích thước nhỏ hơn, đồng thời có cả bài vị Ngũ Phương Ngũ Thổ Long Thần - Tiền Hậu Địa Chủ Tài Thần.

Vậy, Phước Đức Chánh Thần, Thổ Địa, Thần Tài, Ngũ Phương Ngũ Thổ Long Thần, Tiền Hậu Địa Chủ Tài Thần là một vị thần hay nhiều vị thần khác nhau? Rõ ràng, dân gian không quan tâm điều ấy. Bởi, niềm tin tâm linh vượt ra ngoài sự minh định bằng lý thuyết. Thậm chí, trong dân gian có người cho rằng danh xưng rất dài “Ngũ Phương Ngũ Thổ Long Thần - Tiền Hậu Địa Chủ Tài Thần” là tên của một vị thần. Do đó, nếu nhà nghiên cứu cứ cố gắng lý giải hiện tượng phức tạp nầy dựa trên những hiểu biết mà mình có được, tức là đang áp đặt tri thức máy móc cá nhân lên tri thức linh hoạt của dân gian.

Thờ cúng thần đất đai và thần tài lộc nói chung là hiện tượng phổ biến ở nhiều dân tộc trên thế giới, đặc biệt là các nền văn hóa nông nghiệp, trong đó có Trung Hoa và Việt Nam với sự đa dạng trong niềm tin và thực hành tín ngưỡng. Trong văn hóa Việt Nam hiện nay, Ông Địa - Thần Tài là kết quả của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa Việt - Hoa trên địa bàn Nam Bộ cách đây nhiều thế kỷ, từ đó lan tỏa khắp cả nước. Hai cộng đồng đã khéo léo xử lý dung hòa để đón nhận những giá trị tốt đẹp của nhau. Qua tín ngưỡng Ông Địa - Thần Tài, người bình dân gởi gắm những ước mơ giản đơn trong đời sống hằng ngày, hy vọng được thần linh che chở và phò hộ những điều may mắn.

 

VĨNH THÔNG

(Bài đăng trên Tập san Văn nghệ Châu Phú, số 41, 2022 & in trong sách
Tín ngưỡng dân gian của người Hoa ở Châu Đốc, Nxb Lao động, 2025)