Nguyễn Văn Thới - nhà thơ yêu nước ở An Giang - Đoàn Văn Hiển

1. Thân thế, gia đình và thời đại

Ông Nguyễn Văn Thới, được nhân dân tôn kính gọi là ông Ba Thới hoặc ông Ba, sinh năm Bính Dần (1866). Quê quán tại làng Mỹ Trà, tổng Phong Thạnh, huyện Kiến Phong, phủ Kiến Tường, tỉnh Định Tường (nay thuộc phường Mỹ Trà, tỉnh Đồng Tháp). Thân phụ là ông Nguyễn Văn Đỏ, thân mẫu là bà Nguyễn Thị Buôn. Gia đình ông có năm anh em, trong đó người anh thứ hai không rõ danh tính, ông Nguyễn Văn Thới là con thứ ba, kế đến là bà Nguyễn Thị Tánh, bà Nguyễn Thị Kẹo và ông Nguyễn Văn Chơi. [1]

Ông Ba sinh trưởng trong một gia đình trung nông nề nếp, ông được học chữ Nôm từ nhỏ với các thầy đồ trong làng. Nhờ tư chất thông minh, chuyên cần, ông sớm thông hiểu kinh truyện Nho học, đọc được Tứ thư, Ngũ kinh, đồng thời có năng khiếu sáng tác thơ văn bằng chữ Nôm. Ngoài việc học, ông còn nổi tiếng là người thợ khéo léo, thành thạo các nghề nhuộm, mộc và chạm khắc gỗ. Những sản phẩm do ông làm ra đều tinh xảo, thể hiện óc thẩm mỹ và tay nghề điêu luyện.

Ông Ba có dáng người cao lớn, mặt xương rắn rỏi, trán rộng, mắt sáng, mũi thẳng, da trắng, tóc nhiều và dài, ông thường búi cao trên đỉnh đầu. [2] Lúc về già râu ông bạc trắng và dài; phong thái uy nghiêm nhưng điềm đạm, ôn hòa. Trong cách xử thế, ông được người đời kính trọng bởi cốt cách ngay thẳng, trọng đạo lý, trọng chữ tín, sống khiêm nhường, giàu lòng nhân nghĩa, biết bênh vực điều phải và luôn giữ trọn các phẩm chất nhân - nghĩa - lễ - trí - tín.

Ông kết duyên cùng bà Nguyễn Thị Thìn, con của ông Nguyễn Văn Hóa và bà Thị Nhứt, cùng quê quán. Hai ông bà sinh được tám người con, trong đó ba người mất lúc nhỏ, còn lại năm người gồm bốn trai và một gái: ông Nguyễn Văn Tuấn, ông Nguyễn Văn Kiệt, ông Nguyễn Văn Từ, bà Nguyễn Thị Chín và ông Nguyễn Văn Bền. Ngoài ra, ông bà còn có một người con nuôi là bà Nguyễn Thị Niệm. [3] Gia đình ông nổi tiếng nề nếp, gia giáo; con cháu được dạy dỗ chu đáo, giữ lễ nghĩa, hòa thuận và sống mẫu mực với xóm giềng.

Thời đại ông Nguyễn Văn Thới là lúc sáu tỉnh Nam Kỳ bị thực dân Pháp xâm lược, áp bức, bóc lột, thực hiện chính sách ngu dân đối với dân tộc ta. Vì vậy có nhiều phong trào đấu tranh chống quân Pháp xâm lược nổ ra ở khắp Nam Kỳ, như của Trương Công Định ở Gò Công, của Võ Duy Dương ở Đồng Tháp Mười, của Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá, của Nguyễn Hữu Huân ở Mỹ Tho… Đặc biệt là cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa của Quản cơ Trần Văn Thành ở An Giang. Chính vì hoàn cảnh nước mất, nhà tan và các cuộc khởi nghĩa đấu tranh chống quân Pháp xâm lược đã tác động đến tư tưởng, tình cảm yêu nước và ý chí phản kháng chống ngoại xâm của ông Ba.

2. Quy y, tu học và gắn bó với đạo Bửu Sơn Kỳ Hương

Mùa xuân năm Bính Ngọ (1906), ông Ba được khoảng 40 tuổi, điều kiện kinh tế gia đình ổn định. Ông nghe người đời ca ngợi đạo hạnh cao siêu và tinh thần yêu nước của ông Trần Văn Nhu (1847 - 1914), thường gọi là ông Hai Nhu hoặc ông Hai, là con trưởng nam của Đức Quản cơ Trần Văn Thành - thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa chống Pháp xâm lược. Ông Hai đang xiển dương đạo Bửu Sơn Kỳ Hương là tôn giáo nội sinh do Đức Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên (1807 - 1856) sáng lập hồi năm 1849 và ngầm chiêu mộ nghĩa sĩ để kích hoạt cuộc kháng chiến chống Pháp.  

Sau nhiều ngày dò hỏi tin tức, ông Ba đi lên núi Sam, vô Nhà Bàng đến viếng trại ruộng Đức Phật Thầy Tây An ở Thới Sơn, rồi tìm đường xuống Láng Linh (Thạnh Mỹ Tây) đến Bửu Hương tự gặp ông Hai. Hai người gặp nhau trò chuyện, ông Ba rất ngưỡng mộ tài năng, đức độ ông Hai; nhận thấy đáng bậc thầy mình và thật lòng xin gia nhập đạo làm môn đệ. Ông Hai rất cảm động và vui lòng chấp thuận.

Sau một năm ở tu học, ông Ba xin phép ông Hai trở về quê lo việc gia đình. Đầu năm Đinh Mùi (1907), ông đưa cả gia quyến về định cư tại Láng Linh, cất nhà tại mương Bờ Dâu, gần Bửu Hương tự. Tại đây, ông vừa chuyên tâm tu dưỡng đạo hạnh, vừa khai hoang mở đất, lao động sản xuất, chăm lo đời sống gia đình và góp phần hỗ trợ chùa cả về vật chất lẫn tinh thần. Nhờ đức độ và sự tận tâm, ông được ông Hai đặc biệt tín nhiệm, xem như một đại đệ tử.

Một hôm, ông Ba bảo người nhà dọn dẹp cho ông một căn phòng sạch sẽ, có kê bàn đọc sách, giấy bút mực, rồi ông ở luôn trong đó. Ngót ba năm ông không đi đâu, ban đêm ông ra ngoài tắm rửa hay đại tiểu tiện. Trong thời gian này, ông đã sáng tác thi thơ chữ Nôm được một quyển là Vân tiên, có bố cục ba phần gồm Vân tiên, Thiện từ và Cổ vãng kim lai. [4]

Theo truyền thuật trong gia đình và đồng đạo, sau ba năm chuyên tâm sáng tác, vào dịp Tết Nguyên đán, ông mang một khay lễ vật gồm ba trái ớt hiểm và ba cây roi đến trước ông Hai để xin chịu phạt, tự nhận rằng trong thời gian ấy chưa làm tròn bổn phận hiếu nghĩa đối với thầy. Ông Hai vui vẻ miễn trách.

3. Biến cố năm 1913 và hành trình sáng tác Kim cổ kỳ quan

Ngày 22 tháng 2 Âm lịch năm Quý Sửu (1913), ông Hai cùng nhân dân đang làm lễ giỗ tưởng niệm 40 năm ngày Đức Quản cơ Trần Văn Thành và lực lượng binh Gia Nghị đã hy sinh trong kháng chiến chống quân Pháp xâm lược, đồng thời diễn tập phục hoạt kháng chiến chống Pháp.

Quân Pháp biết tin, [5] từ Châu Đốc kéo vào bao vây, đàn áp nhân dân, bắt người và đốt Bửu Hương tự. Ông Hai được một số người bảo vệ chạy thoát khỏi vòng vây. Quân Pháp bắt 83 người đem về Châu Đốc điều tra. Do không có cơ sở buộc tội, Pháp phải thả 27 người, kêu án 36 người ở tù 13 tháng, còn lại 20 người chống án [6] bị Pháp bắt tù đày ra Côn Đảo. Đây là biến cố lớn đối với cộng đồng tín đồ và những người yêu nước vùng Láng Linh.

Ông Ba sau 3 ngày lánh nạn, thoát khỏi trận bố ráp của quân Pháp, trở về nhà trong tâm trạng vô cùng đau xót, phẫn uất vì thời thế quân Pháp đàn áp dân ta, tình đời đen bạc do trong nội bộ có người tạo phản và cảnh sư đệ rã rời, phụ tử chia ly. Ngày 24 tháng 2 (Âm lịch), trong cơn tuyệt vọng, ông lẳng lặng dùng dao cắt cổ để quyên sinh. Vết thương đứt nơi cuống họng, nhưng ông không chết. Người nhà phát hiện, đưa ông vào bệnh viện Châu Đốc cấp cứu. Do lòng căm thù thực dân Pháp sâu sắc, ông cương quyết không để bác sĩ người Pháp điều trị và từ chối dùng thuốc. Mất nhiều máu, ông rơi vào trạng thái hôn mê sâu, các bác sĩ tưởng ông đã qua đời nên chuyển ra nhà xác. Đến nửa đêm, ông tỉnh lại và được người nhà bí mật đưa về Láng Linh. Cơn phẫn uất nguôi dần, ông bình tâm suy xét, nhận ra mình cần tiếp tục sống để chờ thời cơ, nên từ bỏ ý định quyên sinh và để gia đình chăm sóc, chữa trị.

Đầu năm Giáp Dần (1914), sức khỏe dần hồi phục. Nhận thấy Bửu Hương tự đã bị thiêu hủy, gia đình lại thường xuyên bị mật thám theo dõi, ông quyết định đưa gia quyến về định cư tại doi Lộ Lở, làng Kiến An, tổng Định Hòa, quận Chợ Mới, tỉnh Long Xuyên [7] (nay là ấp Hòa Bình, xã Chợ Mới, tỉnh An Giang). Thời gian này, người ta có thấy ông Ba đến nhà thờ Cù Lao Giêng ba lần để nhờ các vị Linh mục can thiệp với nhà cầm quyền Pháp cho ông Hai và anh em đồng đạo đã bị kẻ gian vu cáo. Nhưng nhà cầm quyền Pháp ở Châu Đốc làm lơ.

Tại nơi ở mới, ông Ba tiếp tục sáng tác thêm 8 quyển thi thơ chữ Nôm, như vậy trước và sau ông sáng tác hoàn thành bộ thi thơ chữ Nôm đồ sộ gồm chín quyển: Vân tiên, Kim cổ, Giác mê, Cáo thị, Ngồi buồn, Bổn tuồng, Thừa nhàn, Tiền giang, Kiểng tiên. Hiện còn lưu giữ được khoảng 23.729 câu thơ, chưa kể phần thất lạc hoặc bị hỏa hoạn thiêu hủy.

Nội dung các tác phẩm xoay quanh việc đề cao những giá trị đạo đức truyền thống, tinh thần chân - thiện - mỹ, giáo lý Tứ ân (ân tổ tiên cha mẹ, ân đất nước, ân Tam bảo và ân đồng bào nhân loại). Đồng thời, thơ văn của ông phản ánh sâu sắc nỗi đau mất nước, lên án ách áp bức thuộc địa và gửi gắm khát vọng phục hưng dân tộc. Bộ thi phẩm này được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là một di sản đặc sắc trong kho tàng văn học chữ Nôm Nam Bộ đầu thế kỷ XX.

4. Qua đời và di sản để lại

Ông Nguyễn Văn Thới qua đời lúc 5 giờ sáng (giờ Dần), mùng 9 tháng 4 Âm lịch năm Bính Dần (1926), hưởng thọ 60 tuổi. Ông về cõi vĩnh hằng với một phong thái thanh thản, tự nhiên, không lâm trọng bệnh. Con cháu lập mộ ông ven bờ sông Vàm Nao ở doi Lộ Lở, làng Kiến An. Về sau, người dân xây cất phủ thờ ông tại đây.

Ông Ba có 20 năm gắn bó với đạo Bửu Sơn Kỳ Hương (1906 - 1926). Ông một dạ thủy chung đối với ông Hai Trần Văn Nhu, với Đức cố Quản Trần Văn Thành và tôn giáo Bửu Sơn Kỳ Hương của Đức Phật Thầy Tây An. Từ ngày ông quyên sinh bất thành năm 1913 cho đến ngày qua đời là 13 năm, ông vẫn mang vết thương thể xác hành hạ [8] cùng nỗi đau tinh thần vì vận nước và nghĩa tình với thầy tổ. Ông đã thể hiện rõ tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc và thái độ bất bình trước cảnh nước mất, dân khổ với ách thực dân.

Năm 1938, [9] bà Ba theo lời dặn dò của ông Ba lúc sinh tiền đã di chuyển gia đình về Láng Linh (Thạnh Mỹ Tây) [10] dựng nhà cột tre, vách phên, lợp lá; lo việc khai hoang mở đất, cuộc sống mưu sinh và tu hành, phụng thờ ông Ba. Nhiều người tín ngưỡng xem nơi đây là Phủ thờ ông Nguyễn Văn Thới. Sau đó bà Ba mất, người con tên Nguyễn Văn Từ tiếp tục thờ phụng. Đến năm 1954 ông Từ mất, người con ông Từ là ông Nguyễn Văn Tường lo việc hương khói. Tháng 7 năm 1968, ông Tường dựng lại phủ thờ bằng khung gỗ lợp ngói.

Ngày 28 tháng 4 năm Tân Dậu (1981), ngôi mộ ông Ba ở ven bờ sông Vàm Nao có nguy cơ bị sạt lở, nên hậu duệ đã bốc mộ, thỉnh hài cốt ông về thượng án cùng hài cốt của bà Ba tại phủ thờ hiện nay ở ấp Cầu Dây, xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang. Năm 2004, ông Tường cùng một số anh em, con cháu chung tay xây dựng lại Phủ thờ ông Ba bằng bê tông. Năm 2012, ông Tường mất, người con ông Tường là Nguyễn Hữu Lễ lo việc hương khói.

Tại đây hiện còn lưu giữ nguyên vẹn những hiện vật do chính ông Ba lao động bằng chân tay, khối óc, con tim tạo ra như: 9 quyển thi thơ Kim cổ kỳ quan, tự tay ông đan một tấm thành vọng (mặt khại) [11] bằng tre, có 3 hàng chữ Nôm:

- Hàng trên: Tinh minh - Quốc - Cổ tập

- Chính giữa: Thần vọng sư

- Hàng dưới: Phước - Tiền - Phước

Ông còn chạm khắc tinh xảo một tủ thờ, một bàn dài, tám ghế tựa lưng, một bàn tròn, một bàn chữ nhật, hai ghế đôn, một chiếc giường và một lồng cây cảnh chim thú. Ngoài ra còn có nhiều đồ vật, dụng cụ cổ xưa. Đây là nguồn tư liệu quý giá phản ánh tài năng thủ công, tâm hồn thi sĩ và đời sống tinh thần của ông.

Hiện nay, trong phủ thờ còn duy trì hệ thống thờ tự truyền thống. Từ cửa chính vào là bàn thờ Tam Bảo; kế đến là bàn thờ tứ cấp, trên hết là Phật Thầy Tây An, ông Quản cơ Trần Văn Thành, ông Hai Trần Văn Nhu và ông Ba Nguyễn Văn Thới; tiếp đến là bàn thờ Cửu Huyền; bàn thờ Trăm Quan; bàn thờ Ngọc cốt ông bà Nguyễn Văn Thới; bên phải là bàn thờ ông bà Nguyễn Văn Tường (cháu nội ông Ba).

5. Sự ghi nhận của hậu thế

Sinh thời, ông Nguyễn Văn Thới là người nông dân cần cù, người thợ thủ công tài hoa, tu sĩ tại gia mẫu mực, đồng thời là chí sĩ yêu nước và nhà thơ Nôm tiêu biểu của Nam Bộ. Cuộc đời và thơ văn của ông thể hiện rõ tinh thần yêu nước, lòng trung hiếu, thủy chung với đạo nghĩa, thầy tổ và dân tộc.

Ông để lại di sản văn học đồ sộ cùng tấm gương đạo đức sáng ngời cho hậu thế noi theo. Nhân dân vùng Tứ giác Long Xuyên từ lâu tôn kính gọi ông là Đức Ông Ba, xem ông như một bậc tiền nhân khả kính. Năm 2019, tại Hội thảo khoa học “Sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử Chợ Mới 320 năm” do Hội Khoa học Lịch sử tỉnh An Giang tổ chức, các nhà nghiên cứu tiếp tục ghi nhận và khẳng định những đóng góp của ông Nguyễn Văn Thới đối với lịch sử, văn hóa và phong trào yêu nước vùng An Giang. 

Hiện nay, ông được phụng thờ tại hai nơi: Phủ thờ ông Nguyễn Văn Thới tại ấp Cầu Dây, xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang và Phủ thờ ông Nguyễn Văn Thới tại ấp Hòa Bình, xã Chợ Mới, tỉnh An Giang. Hằng năm, vào mùng 9 tháng 4 âm lịch, lễ giỗ ông được tổ chức trang trọng, thu hút đông đảo hậu duệ, đồng đạo và nhân dân nhiều nơi đến tưởng niệm.

Cuộc đời và sự nghiệp của ông Nguyễn Văn Thới là minh chứng sinh động cho tinh thần bất khuất, lòng trung nghĩa, đức độ và tài năng của con người Nam Bộ trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc. Ông Nguyễn Văn Thới là chí sĩ yêu nước, nhà thơ Nôm của Nam Bộ, đồng thời là môn đệ xuất sắc của ông Trần Văn Nhu - một nhân vật tiêu biểu của đạo Bửu Sơn Kỳ Hương. Cuộc đời và di sản của ông góp phần làm phong phú thêm lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống yêu nước của vùng đất An Giang - Nam Bộ đầu thế kỷ XX.

 

ĐOÀN VĂN HIỂN

 

_______________________

CHÚ THÍCH:

1. Theo sách Thất Sơn mầu nhiệm của Dật Sĩ và Nguyễn Văn Hầu thì ông Nguyễn Văn Chơi là anh của ông Ba. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Phước Long (Bảy Cương, 90 tuổi - 2026) là cháu ngoại của ông Nguyễn Văn Chơi, đang sinh sống liền kề Phủ thờ ông Nguyễn Văn Thới ở ấp Cầu Dây, xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang cung cấp thông tin ông Nguyễn Văn Chơi là người em của ông Ba.

2. Lưu ý, hiện nay có xuất hiện hình ảnh ông Nguyễn Văn Thới trên các trang mạng, nhưng con cháu ông Ba không công nhận vì ông Ba không có di ảnh.

3. Do ba người con thứ tư, thứ năm, thứ sáu mất lúc nhỏ, nên ông Ba xin con nuôi đỡ đầu là bà Nguyễn Thị Niệm.

4. Tài liệu trước đây ghi ba quyển Vân tiên, Thiện từ và Cổ vãng kim lai. Nhưng nghiên cứu mới cho thấy chỉ có một quyển Vân tiên.

5. Do ông Phạm Văn Phẩm là cháu gọi ông Hai bằng cậu, báo tin cho quân Pháp.

6. Biết được 7 người: Nguyễn Văn Tuấn, Nguyễn Văn Nhậm, Nguyễn Văn Giàu, Lê Văn Vọng, Lương Văn Sung Lương Văn Túc và ông Thủ Bổn (không rõ tên). Trong đó, Nguyễn Văn Tuấn là con trưởng nam của ông Nguyễn Văn Thới, khi mãn hạn tù về nhà kể lại sự kiện của ông Nguyễn Văn Nhậm bị tra tấn dã man và chết tại nhà tù Côn Đảo. Ông Nhậm là ông nội của ông Nguyễn Văn Nhẫn (Sáu Ngữ) đang cư ngụ tại ấp Long Châu, xã Thạnh Mỹ Tây, tỉnh An Giang. Hai ông Lương Văn Sung và Lương Văn Túc là cháu gọi ông Hai bằng cậu.

7. Ông Ba ở trên phần đất khoảng ba mẫu của bà Phan Thị Lới hiến tặng.

8. Vết thương nơi cổ chưa lành, nó gom lại bằng nút chìa vôi.

9. Người dân ở xã Kiến An dựng lên ngôi thờ ông Ba.

10. Thời điểm này đang thi công kênh Tri Tôn (Vịnh Tre) đến vị trí tại Phủ thờ ông Ba hiện nay.

11. Dựng ngay trước bàn thờ để biểu lộ tấm lòng ưu ái giang sơn, thầy tổ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Dật Sĩ & Nguyễn Văn Hầu (1972), Thất Sơn mầu nhiệm, NXB Từ Tâm.

2. Nông Huyền Sơn (2016), “Chí sĩ Ba Thới - Một tấm gương kháng Pháp trung liệt”, Báo điện tử Công an nhân dân, 23/6/2016.

3. Vĩnh Thông (2019), “Nguyễn Văn Thới và tác phẩm Kim cổ kỳ quan”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4.

4. “Tóm tắt tiểu sử ông Nguyễn Văn Thới”, Tài liệu của tộc họ ông Nguyễn Văn Thới ghi lại.

5. Tư liệu khảo sát thực tế của tác giả bài viết.