Hoạt động sưu tầm và nghiên cứu văn nghệ dân gian ở tỉnh An Giang từ thế kỷ XX đến nay - Vĩnh Thông

1. Lời mở

Văn nghệ dân gian là các giá trị văn hóa, văn học, nghệ thuật do dân gian sáng tạo. Tuy nhiên bài viết nầy, chúng tôi tiếp cận văn nghệ dân gian theo cách hiểu là chuyên ngành sưu tầm, nghiên cứu về văn hóa, văn học, nghệ thuật dân gian. Ở An Giang, lãnh vực nầy phát triển từ khá sớm và tương đối mạnh. Song, trước nay khi nói về nền văn học nghệ thuật địa phương, văn nghệ dân gian dường như vẫn ít được chú ý, ít có các nghiên cứu về hoạt động nầy, tác giả, tác phẩm, thành tựu, đóng góp… Mặt khác, văn nghệ dân gian có tính kế thừa, khi nghiên cứu về lãnh vực nầy cần đặt trong cái nhìn tổng quát quá trình phát triển qua nhiều thế hệ. Do đó, khi tìm hiểu về chuyên ngành văn nghệ dân gian ở An Giang, chúng tôi đặt nó trong bối cảnh từ thế kỷ XX đến nay.

2. Văn nghệ dân gian ở An Giang trước năm 1975

Tỉnh An Giang nằm ở phía Tây Nam Việt Nam; vừa là “cửa ngõ” đón sông Tiền và sông Hậu chảy vào đất nước, bồi đắp nên những cánh đồng phì nhiêu; vừa có dãy Thất Sơn án ngữ ven biên giới, khác hẳn với địa hình chung của cả khu vực. Thành phần cư dân đa dạng với người Việt, Khmer, Chăm, Hoa… chung sống nhiều thế kỷ. Đồng hành với họ là hệ thống tín ngưỡng tôn giáo phong phú, đặc biệt là nhiều tôn giáo bản địa được khai sinh trên mảnh đất nầy. Tổng hòa các yếu tố nói trên khiến nơi đây trở thành vùng đất đặc biệt hàng đầu về tự nhiên và văn hóa ở Nam Bộ, thu hút nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu. 

Từ đầu thế kỷ XX đến năm 1975, nhiều tác phẩm về vùng đất và con người An Giang đã ra đời. Đa phần chúng thuộc thể loại địa phương chí, nghiên cứu tổng hợp về lịch sử, địa lý, văn hóa, xã hội, kinh tế… chưa phải là công trình sưu tầm hay nghiên cứu văn nghệ dân gian đúng nghĩa. Tuy nhiên, chúng cung cấp nhiều thông tin giá trị về văn hóa địa phương. Để có cái nhìn bao quát về chuyên ngành văn nghệ dân gian ở An Giang, thiết nghĩ chúng ta cần điểm qua những tác phẩm nầy.

Từ những năm cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, một số công trình nghiên cứu địa phương An Giang được người Pháp biên soạn và xuất bản như Nam kỳ và cư dân: Các tỉnh miền Tây (La Cochinchine et ses habitans: Provinces de l’Ouest) của J. C. Baurac (1894),  Chuyên khảo về tỉnh Châu Đốc (Monographie de la Province de Chau Doc) và Chuyên khảo về tỉnh Long Xuyên (Monographie de la Province de Long Xuyen) của Hội Nghiên cứu Đông Dương (1902, 1905). Dù mắc phải một số sai sót, nhưng nhìn chung các tác phẩm khái quát được diện mạo tổng quan của địa phương, giúp người đọc hình dung về địa phương đầu thế kỷ XX.

Thập niên 1950 - 1970, một số tác phẩm về văn hóa An Giang ra đời như Thất Sơn mầu nhiệm của Dật Sĩ và Nguyễn Văn Hầu (1955), Tân Châu (1870 - 1964) của Nguyễn Văn Kiềm (1966), Biên thùy truyện ký của Liêm Châu (1973), Tiền giảng Đức Phật Thầy Tây An của Nguyễn Hữu Hiệp (1974), Người Chàm Hồi giáo miền Tây Nam phần Việt Nam của Nguyễn Văn Luận (1974)… Chúng phần lớn là những chuyên khảo về một vùng đất (Tân Châu, Thất Sơn) hay một bình diện (tôn giáo, tộc người).

Đặc biệt, nhà biên khảo Nguyễn Văn Hầu có hàng loạt tác phẩm lịch sử, văn hóa, văn học về An Giang nói riêng và Nam Bộ nói chung như Đức Cố Quản hay là cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa (1959), Chí sĩ Nguyễn Quang Diêu (1961), Nửa tháng trong miền Thất Sơn (1970), Thoại Ngọc Hầu và những cuộc khai phá miền Hậu Giang (1973)… Trong đó, tác phẩm Chí sĩ Nguyễn Quang Diêu đoạt Giải thưởng Văn học Nghệ thuật toàn quốc (Việt Nam Cộng hòa) vào năm 1966 ở bộ môn biên khảo. Với những thành tựu nổi bật đó, có thể nói Nguyễn Văn Hầu là người mở đầu cho hoạt động sưu tầm và nghiên cứu văn nghệ dân gian ở An Giang.

3. Văn nghệ dân gian ở An Giang giai đoạn 1975 - 2000

Khi chiến tranh kết thúc, đất nước hòa bình và thống nhất, mảng nghiên cứu về An Giang nói chung và văn nghệ dân gian nói riêng, hầu như hiếm người làm. Năm 1980, Hội Văn nghệ tỉnh An Giang (hiện nay là Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh An Giang) được thành lập. Bốn năm sau, hội xuất bản tác phẩm Những trang về An Giang của Trần Thanh Phương (1884). Đây là công trình nghiên cứu về An Giang đầu tiên sau chiến tranh, đồng thời có thể được xem là địa phương chí “đúng nghĩa” đầu tiên của An Giang [Vĩnh Thông 2024: 19].

Sau đó, Hội Văn nghệ Châu Đốc (hiện nay là Hội Văn học Nghệ thuật thành phố Châu Đốc) xuất bản truyện dân gian Đá cá sấu của Liêm Châu (1987), sưu khảo Ca dao, dân ca Châu Đốc của Nguyễn Vạn Niên (1988), sưu khảo Những ngày lễ hội miếu Bà Chúa Xứ núi Sam của Tường Vân (1990)… Đây là những công trình sưu tầm và nghiên cứu văn nghệ dân gian đầu tiên ở tỉnh An Giang sau năm 1975. Ngoài ra, Hội Văn nghệ Châu Đốc cũng xuất bản tập du ký 48 giờ vòng quanh núi Sam của Trịnh Bửu Hoài (1985), Nhà xuất bản Tổng hợp An Giang phát hành cuốn Lịch sử An Giang của nhà văn Sơn Nam (1988) và Trần Văn Thành và cuộc khởi nghĩa Láng Linh - Bảy Thưa của Trần Văn Đông (1988). Tuy thuộc chuyên ngành văn học và lịch sử, nhưng các tác phẩm có đề cập những thông tin về văn hóa dân gian An Giang.

Những năm đầu thập niên 1990, An Giang có một số tác giả được kết nạp vào Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam gồm Lâm Tâm (1991), Liêm Châu (1992), Nguyễn Hữu Hiệp (1992). Do vậy, Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tỉnh An Giang được thành lập vào năm 1993, tập hợp các hội viên đang sinh sống và làm việc ở địa phương. Từ đó đến năm 2000, các tác giả được kết nạp vào hội có thêm Nguyễn Vạn Niên (1995), Võ Thành Phương (1995), Trịnh Bửu Hoài (1996). Từ khi có chi hội, chuyên ngành văn nghệ dân gian của tỉnh có thêm cơ hội phát triển, nhiều tác phẩm lần lượt ra đời.

Nhà nghiên cứu Lâm Tâm - hội viên đầu tiên cũng là Chi hội trưởng đầu tiên của An Giang - liên tục ra mắt ba công trình và cả ba đều đoạt Giải thưởng Hội Văn nghệ dân gian trong ba năm: Một số tập tục người Chăm An Giang (1993), Người Hoa An Giang (1994), Người Khơ-me An Giang (1995). Tuy nhiên năm 1996, ông qua đời [Nhiều tác giả 2015: 710].

Nhà sưu khảo Liêm Châu ghi dấu ấn với độc giả qua bốn tập truyện dân gian Kỳ tích núi Sam (Tập 1: Rắn hóa hình người, Tập 2: Đi trên cầu sậy, Tập 3: Cứu hổ mắc xương, Tập 4: Cây búa thần) được lần lượt xuất bản trong những năm đầu thập niên 1990. Từ đó, ông tiếp tục cho ra đời hai tập truyện dân gian Thất Sơn truyền kỳ (1994) và Mười đỉnh núi thiêng (1995). Trong đó, Mười đỉnh núi thiêng đoạt Giải thưởng Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam năm 1995.

Ngoài ra, giai đoạn nầy có Sông núi quê nhà của Nguyễn Hữu Hiệp (1993), Bí ẩn về Bà Chúa Xứ núi Sam của Châu Bích Thủy (1993), Bà Chúa Xứ núi Sam của Hạnh Nguyên (1995)… Song song đó, tạp chí Thất Sơn - cơ quan ngôn luận của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh An Giang thường xuyên đăng tải các tác phẩm sưu khảo của Hồ Ngọc Hương, Nguyễn Phước Sanh, Trần Văn Đông, Võ Thành Phương, Phạm Văn Rớt, Dương Ái Dân… Đặc biệt, tác giả Hoài Nhật Thanh là người Chăm đã đóng góp nhiều sưu khảo đặc sắc về văn hóa Chăm liên quan đến tôn giáo, lễ hội, tập tục… Cần nói thêm, trong những năm 1977 - 1995, nhà biên khảo Nguyễn Văn Hầu tiếp tục biên soạn công trình Văn học miền Nam lục tỉnh, sau đó được Nhà xuất bản Trẻ ấn hành lần đầu vào năm 2004.

Nhìn chung, lãnh vực sưu tầm và nghiên cứu văn nghệ dân gian ở tỉnh An Giang trong giai đoạn 1975 - 2000 dù số lượng tác giả không quá nhiều, nhưng đa dạng về nội dung đề tài, phong cách, hình thức thể hiện… Bên cạnh những bài viết trên tạp chí, nhưng quyển sách giới thiệu du lịch, còn có nhiều công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc, có tính khoa học cao [Nhiều tác giả 2013: 635].

4. Văn nghệ dân gian ở An Giang giai đoạn 2000 - 2025

Kế thừa những thành tựu trong hoạt động sưu tầm và nghiên cứu văn nghệ dân gian ở thập niên 1980 - 1990, từ những năm 2000 đến nay lãnh vực nầy tiếp tục phát triển ở nhiều phương diện như nhiều tác giả mới xuất hiện, số lượng tác phẩm xuất bản tăng vọt, đề tài nghiên cứu đa dạng hơn, nhiều công trình đoạt giải thưởng…

Về tác giả và tác phẩm, một trong những cây bút sung sức là Nguyễn Hữu Hiệp với gần 20 đầu sách xuất bản trong giai đoạn 2000 - 2020. Trong đó, một số tác phẩm chuyên ngành văn nghệ dân gian tiêu biểu như An Giang đôi nét văn hóa đặc trưng vùng đất bán sơn địa (2007), Trò chơi dân gian ở An Giang (2010), Địa danh chí An Giang xưa và nay (2012), Một số lễ hội truyền thống tiêu biểu đặc sắc ở An Giang (2014), Nghề Bà Cậu - Văn hóa đánh bắt ở An Giang (2015), Thế giới mắm Nam Bộ (2016)…

Trịnh Bửu Hoài là nhà văn - nhà thơ đã nổi tiếng hàng chục năm. Khi tuổi cao, ông dành nhiều thời gian nghiên cứu về văn hóa địa phương. Năm 2000, ông đoạt Giải thưởng Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam với tác phẩm Lịch sử miếu Bà Chúa Xứ núi Sam. Từ đó, ông tiếp tục cho ra đời các tác phẩm như Địa chí du lịch An Giang (2013), Châu Đốc di tích thắng cảnh và đặc sản (2018), Thiền viện Đông Lai dưới chân núi Cậu (2020), Truyền thuyết và giai thoại vùng biên thùy Châu Đốc (2022), Danh nhân Châu Đốc (2022).

Bắt đầu tham gia hoạt động văn học nghệ thuật từ thập niên 2010,  Vĩnh Thông đã xuất bản các tập sách du khảo, nghiên cứu về văn hóa An Giang và Nam Bộ như An Giang núi rộng sông dài (2015), Đình và làng Bình Thủy (2021), Dấu ấn thượng châu thổ (2021), Phong vị Nam Hà (2024). Năm 2023, tác phẩm Tín ngưỡng dân gian người Hoa Châu Đốc đoạt Giải thưởng Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, ở dạng bản thảo chưa xuất bản.

Có thể kể thêm các quyển sách như Một số món ăn vùng Châu Đốc của Phạm Văn Rớt (2002), Tìm hiểu An Giang xưa của Võ Thành Phương (2004), Di tích lịch sử Cách mạng Miếu Hội của Huỳnh Long Phát (2005)… Tạp chí Thất Sơn thường xuyên giới thiệu những biên khảo của Đặng Hoài Dũng, Ngô Quang Láng, Đỗ Văn Ngôn, Ca Giao, Vương Học Vinh… Đặc biệt, tác giả Chau Sóc Kha là người Khmer đã đóng góp nhiều bài viết giàu giá trị về văn hóa Khmer, đồng thời tham gia biên soạn sách giáo khoa tiếng Khmer của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Ngoài ra, một số cây bút là người An Giang nhưng hiện tại không sinh sống và làm việc ở địa phương cũng đóng góp nhiều công trình nghiên cứu văn hóa giàu giá trị như Trần Hoàng Vũ với Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh - Từ danh tướng đến tôn thần (2019), Nguyễn Thanh Phong với Truyện Kiều ở Nam Bộ (2021), Nguyễn Phúc An với Đờn ca tài tử Nam Bộ - khảo & luận (2018), Tuồng hát cải lương - khảo & luận (2022)… Đó là chưa kể đến những công trình nghiên cứu chuyên ngành lịch sử của họ. Bên cạnh tác giả trong tỉnh, văn hóa dân gian An Giang được quan tâm, sưu tầm và nghiên cứu bởi các tác giả ngoài tỉnh như Huỳnh Công Tín, Nguyễn Ngọc Quang, Phạm Ngọc Hiền, Lý Tùng Hiếu, Phạm Côn Sơn… thông qua nhiều bài viết và sách xuất bản.

Về công tác hội, từ năm 2000 đến năm 2020, An Giang không có thêm tác giả nào được kết nạp vào Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Từ năm 2020 đến năm 2025, có thêm bốn tác giả đươc kết nạp gồm Bùi Thị Ngọc Phương (2020), Lê Quang Trạng (2022), Vĩnh Thông (2023), Nguyễn Trung Hiếu (2023). Tuy nhiên, hai hội viên lão thành đã qua đời là Liêm Châu (2018) và Trịnh Bửu Hoài (2022).

Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tỉnh An Giang trực thuộc Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam (hội trung ương). Trong khi đó, các tác giả hoạt động trong lãnh vực nầy, nhưng chưa là hội viên trung ương, thì trước nay sinh hoạt trong Phân hội Văn học trực thuộc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh An Giang (hội tỉnh). Năm 2024, Phân hội Văn nghệ dân gian trực thuộc Liên hiệp Hội chính thức được thành lập với 20 hội viên [Yên Lương 2024].

Sưu tầm và nghiên cứu văn nghệ dân gian là lãnh vực góp phần giữ gìn và lưu truyền các giá trị truyền thống của dân tộc. Tuy vậy, đội ngũ cầm bút trong lãnh vực nầy ở An Giang gặp nhiều khó khăn trong hoạt động. Hiện nay, các tác giả khi thực hiện những dự án nghiên cứu đều phải tự trang trải kinh phí, từ khâu khảo sát thực địa, tìm kiếm tài liệu, đến xuất bản khi tác phẩm đã hoàn thiện… Đội ngũ nhà nghiên cứu văn hóa dân gian là những người đã đóng góp kho tài liệu vô giá cho địa phương, nhưng không hề nhận được bất kỳ sự hỗ trợ nào từ địa phương.

5. Lời kết

So với các chuyên ngành trong nền văn học nghệ thuật tỉnh An Giang, văn nghệ dân gian hình thành và phát triển khá muộn. Tuy nhiên, qua khảo sát sơ bộ về công tác sưu tầm và nghiên cứu văn hóa, văn học, nghệ thuật dân gian ở địa phương từ đầu thế kỷ XX đến nay, có thể nhận thấy tỉnh có lực lượng cầm bút tương đối đông đảo, giàu tâm huyết với các giá trị truyền thống, đóng góp nhiều công trình chất lượng về các tộc người Việt, Khmer, Chăm, Hoa. Tuy nhiên, với áp lực của kinh tế thị trường và sự suy giảm các giá trị truyền thống trong xã hội hiện đại, đội ngũ viết văn nghệ dân gian ở An Giang đang đối mặt với nhiều khó khăn để có thể duy trì hoạt động. Đó là thách thức lớn đang đặt ra phía trước…

 

VĨNH THÔNG

(Bài in trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học cấp tỉnh: 50 năm văn học nghệ thuật An Giang
(1975 - 2025), Trường Đại học An Giang, Nxb Đại học Quốc gia TP.HCM, 2025)

_______________________

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Nhiều tác giả (2013), Địa chí An Giang, Sở Thông tin và Truyền thông An Giang.

2. Nhiều tác giả (2015), Tuyển tập 40 năm văn học An Giang (1975 - 2015), Nxb Hội Nhà văn.

3. Vĩnh Thông (2024), “Như một ‘huyền thoại’ trong nghiên cứu An Giang”, trong Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh An Giang, Tài liệu Đại hội Phân hội Văn nghệ dân gian nhiệm kỳ 2024 - 2029.

4. Yên Lương (2024), “Thành lập Phân hội Văn nghệ dân gian tỉnh An Giang”, Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang (https://angiang.gov.vn), 25/11/2024.